TÜRKİYE'DE MAJİSTRAL REÇETELERDE
SALİSİLİK ASİT KULLANIMINA GÜNCEL YAKLAŞIM

Dermatolojik Etkinlik, Farmasötik Uyumluluk, Stabilite ve Reçete Optimizasyonu

Bilimsel Derleme

Hazırlayan:
Uzm. Ecz. Ahmet Nezihi Pekcan¹, Ecz. Elif Sezgi Pekcan Karakaya²

Majistral Eczacılığı ve Reçete Değerlendirme Çalışması
2026
Gözden geçirilmiş bilimsel sürüm

ÖZET

Salisilik asit (Acidum salicylicum), dermatolojik tedavide uzun geçmişi bulunan ve günümüzde de özellikle keratolitik etkisinden yararlanılan önemli bir topikal etkin maddedir. Psoriasis, hiperkeratotik dermatozlar, verrukalar, saçlı deride belirgin deskuamasyon ve bazı akne olguları başta olmak üzere farklı endikasyonlarda tek başına veya diğer etkin maddelerle birlikte kullanılmaktadır. Güncel akne kılavuzunda salisilik asit, akne vulgaris tedavisinde koşullu önerilen topikal seçeneklerden biri olarak yer almaktadır. [3]

Majistral eczacılık açısından salisilik asidin temel sorunu etkinliğinin tartışmalı olması değil; konsantrasyon, taşıyıcı sistem, çözündürme veya süspansiyon yöntemi, pH, eşlik eden etkin maddeler, uygulama alanı ve kullanım süresinin birlikte değerlendirilmesinin gerekmesidir. Alman reçete literatürü salisilik asidin düşük pH oluşturması, çinko oksit ve üreyle etkileşimleri, yağ ve mumlardaki ester yapılarının hidrolizini kolaylaştırması, yanlış çözücü seçimi sonrasında rekristalizasyon oluşturabilmesi ve bazı pH-duyarlı etkin maddelerin stabilitesini etkileyebilmesi üzerinde özellikle durmaktadır. [1,7]

Bununla birlikte eski reçete değerlendirmelerindeki bazı genellemeler daha sonraki standardize formüller ışığında yeniden yorumlanmalıdır. Örneğin salisilik asit-klotrimazol birlikteliği eski kaynaklarda pH uyumsuzluğu nedeniyle problemli kabul edilirken, DAC/NRF 2017 standardize reçete koleksiyonunda %1 klotrimazol + %5 salisilik asit + Basiscreme DAC kombinasyonu bir haftalık kullanım süresiyle ve stabilitesi Zentrallaboratorium tarafından kontrol edilmiş bir preparat olarak yer almaktadır. Bu durum, majistral reçetede “maddeler uyumlu/uyumsuzdur” biçimindeki mutlak yargılardan çok, formülasyon-özgü değerlendirme yapılması gerektiğini göstermektedir. [1,2]

Bu derlemenin amacı salisilik asidi “uygun” veya “uygunsuz” şeklinde kategorik biçimde sınıflandırmak değil; Türkiye’de majistral reçetelerin bilimsel, farmasötik ve hasta odaklı biçimde hazırlanmasına katkı sağlayacak bir değerlendirme çerçevesi oluşturmaktır. Salisilik asit güncelliğini yitirmiş bir etkin madde değildir; ancak doğru farmasötik çevreyi gerektiren güçlü ve yararlı bir formülasyon bileşenidir. [1–5]

Anahtar kelimeler: salisilik asit, Acidum salicylicum, majistral reçete, keratolitik, reçete değerlendirme, farmasötik uyumluluk, stabilite, rekristalizasyon, NRF, dermatoloji.

ABSTRACT

Salicylic acid is a long-established topical dermatological active ingredient that remains clinically relevant, particularly because of its keratolytic properties. In compounding practice, the principal issue is not whether salicylic acid is obsolete, but whether its concentration, vehicle, pH, physical state, accompanying active ingredients, application site and duration of use have been selected appropriately. Historical German prescription literature describes several formulation-related risks, including crystallization after inappropriate solvent selection, acidic hydrolysis of lipid vehicle components, interactions with zinc oxide and urea, and destabilization of pH-sensitive drugs. [1,7]

Importantly, historical incompatibility statements should not automatically be interpreted as absolute rules. Standardized DAC/NRF formulations demonstrate that certain combinations may be pharmaceutically acceptable when a defined vehicle, manufacturing method and limited beyond-use period are used. The purpose of this review is therefore to provide a scientifically grounded and patient-centred framework for evaluating salicylic-acid-containing compounded dermatological prescriptions in Türkiye. [1–5]

Keywords: salicylic acid, compounded preparation, keratolytic, pharmaceutical compatibility, stability, crystallization, NRF, dermatology.

1. GİRİŞ

Majistral eczacılık, bireyselleştirilmiş tedavinin önemli bir bileşenidir. Ancak bireyselleştirme yalnızca farklı miktarlarda etkin maddeyi aynı preparata eklemek değildir. Hastanın cilt yapısı, hastalığın lokalizasyonu, uygulama alanı, farmasötik dozaj şekli, etkin maddelerin birbirleriyle ilişkisi ve beklenen tedavi süresi aynı bütünün parçalarıdır. Bu nedenle majistral reçete, hekimin klinik bilgisinin eczacının farmasötik teknoloji bilgisiyle buluştuğu özel bir tedavi alanıdır. [1,2]

Salisilik asit bu iş birliğinin önemini iyi gösteren etkin maddelerden biridir. Güçlü ve öngörülebilir keratolitik etkisine karşın; yanlış çözücü seçimiyle kristallenebilir, bazı taşıyıcılarda zaman içinde kimyasal değişiklikleri kolaylaştırabilir, oluşturduğu düşük pH başka etkin maddelerin stabilitesini etkileyebilir ve yüksek maruziyet koşullarında sistemik absorbsiyon klinik önem kazanabilir. [1,5–7]

Bu nedenle salisilik asit içeren reçetelerde temel soru “Salisilik asit kullanılmalı mı?” değil; “Bu hastada, bu endikasyonda, bu konsantrasyonda, bu taşıyıcı içerisinde ve bu kombinasyonla doğru biçimde kullanılabilir mi?” olmalıdır. Reçete değerlendirmesinin amacı hekimin kararını geçersiz kılmak değil, hastaya ulaşan ilacın kullanım süresi boyunca etkin, uygulanabilir ve güvenli kalmasını sağlamaktır. [1,2]

2. YÖNTEM VE KAYNAK YAKLAŞIMI

Bu çalışma anlatısal ve eleştirel bir bilimsel derleme olarak hazırlanmıştır. Farmasötik-teknolojik değerlendirmede Gerd Wolf’un reçete problem çözme yaklaşımı, DAC/NRF standardize reçete koleksiyonu ve Lukas Danninger’in majistral reçete değerlendirme çalışmasındaki salisilik asit bölümü esas alınmıştır. Tarihsel veya problemli reçeteler tedavi önerisi olarak değil; pH, çözünürlük, uyumluluk, stabilite ve hasta kullanım özelliklerinin neden reçete bazında değerlendirilmesi gerektiğini göstermek amacıyla kullanılmıştır. [1,2,7]

Güncel klinik değerlendirmede 2024 Amerikan Dermatoloji Akademisi akne kılavuzu, 2024 tarihli randomize salisilik asit çalışması ve topikal salisilat toksisitesine ilişkin güncel sistematik değerlendirme dikkate alınmıştır. [3–5]

3. SALİSİLİK ASİDİN FARMAKOLOJİK VE FARMASÖTİK PROFİLİ

Salisilik asit, 2-hidroksibenzoik asit yapısında aromatik bir hidroksikarboksilik asittir. Topikal uygulamada temel farmakolojik özelliği keratolitik etkidir. Stratum corneum üzerindeki etkisi, hiperkeratotik tabakanın uzaklaştırılmasını ve bazı eşlik eden topikal ajanların hedef dokuya erişimini kolaylaştırabilir. Etkinin şiddeti konsantrasyon, taşıyıcı, oklüzyon, deri hidrasyonu ve lezyonun niteliğine bağlıdır. [1,2]

Formülasyon açısından ise molekülün asidik yapısı belirleyicidir. Sulu ve sulu-alkollü sistemlerde özellikle %2–5 düzeylerinde oldukça asidik bir ortam oluşabilir. Bu pH, yalnız cilt toleransını değil, aynı preparatta bulunan diğer etkin maddelerin kimyasal stabilitesini de etkileyebilir. [1,7]

4. GÜNCEL DERMATOLOJİDEKİ YERİ

Salisilik asit dermatolojik tedavide güncelliğini tamamen yitirmiş bir madde değildir. 2024 Amerikan Dermatoloji Akademisi akne kılavuzunda salisilik asit, akne vulgaris tedavisinde koşullu önerilen topikal seçenekler arasında yer almaktadır; buna karşılık benzoyl peroksit, topikal retinoidler ve belirli antimikrobiyal yaklaşımlar için daha güçlü öneriler bulunmaktadır. [3]

2024 yılında yayımlanan çok merkezli randomize çalışmada %2 supramoleküler salisilik asit hidrojel, hafif-orta akne vulgariste adapalen jel ile karşılaştırılmış; çalışma, salisilik asidin uygun formülasyonla klinik olarak kullanılabilir bir seçenek olmaya devam ettiğini göstermiştir. [4]

Psoriasis, belirgin deskuamasyon ve diğer hiperkeratotik tablolar açısından majistral eczacılıkta temel değer, her hastaya aynı formülün uygulanması değil; keratolitik etkinliğin endikasyona ve taşıyıcıya göre rasyonel biçimde kullanılmasıdır. [1,2]

5. KONSANTRASYON: REÇETENİN İLK KONTROL NOKTASI

DAC/NRF standardize reçete koleksiyonunda salisilik asit; vazelin, krem, jel, spiritus ve yağ sistemlerinde farklı konsantrasyonlarda yer almaktadır. Salisilik asit-vazelin preparatları %1–20; salisilik asit yağları %2, %5 ve %10; etanollü jel %6; çeşitli deri spiritusları ise yaklaşık %1–10 aralığında standardize örnekler içermektedir. [2]

Bu çeşitlilik, “doğru salisilik asit yüzdesi” şeklinde tek bir sayı olmadığını gösterir. Uygulama alanı, deri bütünlüğü, alanın büyüklüğü, oklüzyon, hasta yaşı ve kullanım süresi konsantrasyonla birlikte değerlendirilmelidir. [2,5,6]

6. pH: GÖRÜNMEYEN FORMÜLASYON BİLEŞENİ

Salisilik asidin sulu veya sulu-alkollü sistemlerde oluşturduğu asidik çevre, eşlik eden etkin maddelerin stabilitesi açısından kritik olabilir. Kaynaklarda sık reçetelenen %2–5 düzeylerinde yaklaşık pH 2 civarında ortam oluşabileceği ve asit-labil maddelerin bundan etkilenebileceği belirtilmektedir. [1,7]

Bu nedenle kombine reçetelerde salisilik asidin pH etkisi, diğer etkin maddenin stabilite aralığı ve taşıyıcının tamponlama kapasitesi birlikte değerlendirilmelidir. Bir maddenin tek başına stabil olması, başka bir etkin maddeyle aynı preparatta stabil kalacağını garanti etmez. [1,2]

7. SALİSİLİK ASİT + KLOTRİMAZOL: MUTLAK YARGIDAN FORMÜLASYON-ÖZGÜ DEĞERLENDİRMEYE

Eski reçete değerlendirme örneklerinde salisilik asit ile klotrimazol birlikteliği, salisilik asidin oluşturduğu asidik ortamda klotrimazolün hidrolitik stabilitesinin bozulabileceği gerekçesiyle problemli kabul edilmiştir. Örneğin salisilik asit 3 g + klotrimazol 1 g + Basunguent ad 100 g formülü bu bağlamda eleştirilmiştir. [7]

Bununla birlikte DAC/NRF 2017 standardize reçete koleksiyonunda %1 klotrimazol + %5 salisilik asit + Basiscreme DAC kombinasyonu antimikotik kullanım için verilmiş; kullanım süresi 1 hafta olarak belirtilmiş ve stabilitesinin Zentrallaboratorium tarafından kontrol edildiği kaydedilmiştir. Aynı iki etkin maddenin susuz, %20 propilen glikol + %80 2-propanol esaslı bir formülünde de 1 haftalık kullanım süresi desteklenmektedir. Buna karşılık su içeren %70 (V/V) 2-propanol sisteminde klotrimazol kaybı daha belirgin olduğundan bu formülasyonun hazırlanması önerilmemektedir. [2]

Bu karşılaştırma, “salisilik asit ile klotrimazol geçimsizdir” biçimindeki genel cümlenin tek başına yeterli olmadığını göstermektedir. Daha doğru yaklaşım; kombinasyonun taşıyıcı, su içeriği, konsantrasyon, üretim yöntemi ve BUD koşullarıyla birlikte değerlendirilmesidir. [1,2]

8. SALİSİLİK ASİT + ÜRE

Salisilik asit ve üre aynı hiperkeratotik klinik tabloda reçetelenebildikleri için tarihsel formüllerde sıklıkla bir araya gelmiştir. Bununla birlikte kaynaklarda iki maddenin instabil kompleks oluşturabileceği ve özellikle su içeren sistemlerde stabilite sorunlarının belirginleşebileceği ifade edilmektedir. [1,7]

Ürenin kendisi de sulu preparatlarda pH ve sıcaklığa duyarlıdır. DAC/NRF’deki standardize üre preparatlarında laktat sistemi gibi pH kontrolü sağlayan yaklaşımlar kullanılması bu nedenle anlamlıdır. [2]

Bu bulgular “salisilik asit ve üre hiçbir koşulda birlikte kullanılamaz” anlamına gelmemelidir. Nitekim standardize NRF preparatlarıyla yapılan klinik bir çalışmada salisilik asit ve yüksek doz üre içeren formülasyonların stratum corneum üzerinde etkin olduğu gösterilmiştir. Bu nedenle sorun, iki etkin maddenin kategorik olarak yan yana bulunması değil; formülasyonun su içeriği, pH’sı, tampon sistemi, konsantrasyonu ve kullanım süresidir. Serbest reçetelerde formülasyon-özgü stabilite verisi bulunmadan otomatik kombinasyon yapılmaması ve gerektiğinde ayrı preparatların değerlendirilmesi daha doğru bir yaklaşımdır. [1,2,7,10]

9. SALİSİLİK ASİT + ÇİNKO OKSİT

Kaynaklarda salisilik asit ile çinko oksit arasında çinko salisilat oluşumunun mümkün olduğu, etkileşimin yalnız kuru triturasyonla sınırlı kalmayıp su içeren taşıyıcı sistemlerde de görülebileceği bildirilmektedir. [1,7,9]

Bu bilgi klasik çinko oksitli reçetelerin tümünün reddedilmesi gerektiği anlamına gelmez; ancak iki bileşenin bir arada bulunduğu serbest reçetelerde standardize formül, validasyon veya uygun stabilite verisi aranmalıdır. Tarihsel kullanım, tek başına kimyasal uyumluluk kanıtı değildir. [1,2]

10. SALİSİLİK ASİT + KORTİKOSTEROİDLER

Klobetazol-17-propiyonat içeren tarihsel bir reçetede salisilik asidin oluşturduğu asidik ortam, steroidin ester yapısı ve preparatın su içeriği birlikte değerlendirilmiş ve stabilite açısından sorunlu bulunmuştur. Bu tür örneklerde klinik hedef genellikle antiinflamatuvar etki ile keratolizi aynı preparatta birleştirmektir. [7]

Ancak tüm kortikosteroid-salisilik asit kombinasyonlarını aynı biçimde değerlendirmek doğru değildir. DAC/NRF koleksiyonunda triamsinolon asetonid %0,1 ile salisilik asidin %2, %5 veya %10 düzeylerinde bir arada bulunduğu saçlı deri yağları yer almaktadır. Bu durum, değerlendirmede etkin maddenin kimliği kadar taşıyıcı ve standardizasyon verisinin belirleyici olduğunu gösterir. [2]

11. SALİSİLİK ASİT-VAZELİN: ÇÖZÜNMÜŞ OLMASI HER ZAMAN AVANTAJ DEĞİLDİR

Salisilik asit-vazelin preparatlarında sık yapılan teknolojik hatalardan biri, salisilik asidi önce hint yağında çözerek vazeline eklemektir. Hint yağı salisilik asit için vazelinden daha iyi bir çözücüdür; ancak vazelin eklendiğinde sistemin toplam çözme kapasitesi düşebilir, aşırı doygunluk gelişebilir ve salisilik asit iri kristaller halinde yeniden kristallenebilir. [1]

Kaynaklarda daha uygun yaklaşım olarak salisilik asidin ince partikül boyutuna getirilmesi, sıvı parafinle levige edilmesi, ardından vazelinin geometrik olarak eklenmesi ve gerektiğinde preparatın merhem değirmeninden geçirilmesi önerilmektedir. [1]

Bu örnek majistral eczacılık için temel bir prensibi hatırlatır: bir etkin maddenin ara basamakta çözünmüş olması, son preparatta çözünmüş kalacağını garanti etmez. [1]

12. ISI UYGULAMASI VE REKRİSTALİZASYON TUZAĞI

Çözünürlüğü artırmak amacıyla ısı kullanılması, üretim sırasında homojen ve berrak bir görünüm sağlayabilir. Ancak sistem soğuduğunda çözünürlük azalırsa aşırı doygunluk gelişebilir ve salisilik asit iğne benzeri kristaller halinde tekrar ayrılabilir. [1]

Bu nedenle üretim sonunda berrak görünüm tek başına stabilite göstergesi değildir. Kalite; hazırlanma anındaki görünümün ötesinde, kullanım süresi boyunca fiziksel yapı, kimyasal etkinlik ve doz dağılımının korunmasıyla değerlendirilmelidir. [1,2]

13. SALİSİLİK ASİT VE YAĞLAR: “SUSUZ = İNERT” DEĞİLDİR

Salisilik asit, yağ ve bazı mumlardaki ester yapıların asit katalizli hidrolizini kolaylaştırabilir. Bunun sonucunda serbest yağ asitleri oluşabilir, taşıyıcının kimyasal ve fiziksel özellikleri değişebilir, hoş olmayan koku ve potansiyel irritasyon ortaya çıkabilir. [1,7]

Bu nedenle yağ bazlı preparatlarda da stabilite kendiliğinden garanti edilmiş değildir. Uzun BUD belirlenirken yalnızca preparatın su içermemesi yeterli gerekçe değildir. [1,2]

14. SAÇLI DERİ FORMÜLASYONLARI: ZEYTİNYAĞINDAN OCTYLDODECANOL’A

Klasik salisilik asit %10 + zeytinyağı ad 100 g reçetesinde, salisilik asidin zeytinyağındaki çözünürlüğünün yaklaşık %2,5 düzeyinde olduğu; dolayısıyla preparatın büyük kısmının gerçek çözelti değil süspansiyon karakteri gösterdiği belirtilmektedir. Bu durum kristal dağılımı, uygulama konforu ve doz homojenliği açısından önemlidir. [1]

NRF bu probleme yaklaşırken hidrolize duyarlı trigliserit yağlarından farklı olarak octyldodecanol içeren salisilik asit yağı sistemleri geliştirmiş; yıkanabilir formüllerde ayrıca uygun surfaktan kullanmıştır. Böylece yalnız kimyasal stabilite değil, saçlı deriden uzaklaştırılabilirlik ve hasta uyumu da formülasyon kriteri haline gelmiştir. [1,2]

15. HASTA ODAKLI FORMÜLASYON

Majistral preparatın başarısı laboratuvardan çıktığı anda tamamlanmaz. Hasta preparatı açar, cildine veya saçlı derisine uygular, yıkar, taşıdığı kokuyu ve kıvamı deneyimler ve ertesi gün yeniden kullanıp kullanmamaya karar verir. Bu nedenle farmasötik tasarımın önemli bir parçası hasta deneyimidir. [1,2]

İri kristalli bir saç preparatının teorik olarak doğru konsantrasyonda olması yeterli değildir. Saçtan güçlükle uzaklaştırılan bir yağın kimyasal etkinliği de tek başına tedavi başarısını garanti etmez. Hasta preparatı kullanamadığında farmasötik doğruluk klinik etkiye dönüşemez. [1]

16. HASTA GÜVENLİĞİ VE SİSTEMİK MARUZİYET

Topikal salisilik asit çoğu uygun kullanım koşulunda güvenli olmakla birlikte sistemik absorbsiyon mümkündür. 2025 tarihli sistematik değerlendirmede 1952–2024 literatüründen topikal salisilat toksisitesi bildirilen 44 olgu analiz edilmiştir. Bu bulgu toksisitenin sık olduğu anlamına gelmez; ancak yüksek maruziyet koşullarında riskin gerçek olduğunu hatırlatır. [5]

Risk değerlendirmesinde konsantrasyon tek başına yeterli değildir. Uygulama alanının büyüklüğü, kullanım sıklığı ve süresi, epidermal bariyer bozukluğu, oklüzyon ve hasta yaşı birlikte düşünülmelidir. Özellikle geniş alan, hasarlı/inflame deri, çocukluk çağı ve uzun süreli yoğun kullanım daha dikkatli yaklaşım gerektirir. [5,6]

17. KAYNAKLARDA YER ALAN SALİSİLİK ASİT İÇEREN MAJİSTRAL FORMÜLLER

Aşağıdaki tablo, farklı kaynaklarda ve DAC/NRF standardize reçete koleksiyonunda yer alan salisilik asitli formülleri bir arada göstermektedir. Formüllerin tümü aynı bilimsel statüde değildir: bazıları standardize/validasyonu yapılmış reçetelerdir; bazıları ise reçete problemlerini öğretmek amacıyla sunulan tarihsel örneklerdir. Bu nedenle tablo, doğrudan reçete önerisi olarak değil, reçete değerlendirme haritası olarak okunmalıdır. [1,2,7]

Tablo 1. Kaynaklarda yer alan salisilik asit içeren majistral formül örnekleri, miktarları ve kullanım amaçları

Not: Tabloda yer alan formüllerin tümü güncel olarak önerilen reçeteler değildir. DAC/NRF veya NFA gibi standardize formüller ile farmasötik sorunları öğretmek amacıyla sunulan tarihsel reçeteler birbirinden ayrılmalıdır. “Problemli” olarak işaretlenen örnekler doğrudan hazırlanması önerilen reçeteler değil; pH, çözünürlük, kimyasal uyumluluk, stabilite ve hasta kullanım özelliklerinin neden reçete bazında değerlendirilmesi gerektiğini gösteren eğitim örnekleridir. [1,2,7]

Tablo 2. Salisilik asit içeren majistral reçetelerde pratik değerlendirme matrisi

18. ECZACI İÇİN REÇETE KONTROL ALGORİTMASI

Salisilik asit reçetesi değerlendirilirken önerilen sıra: endikasyon → konsantrasyon → uygulama alanı → hasta yaşı → deri bütünlüğü → taşıyıcı → eşlik eden etkin maddeler → pH → çözünürlük → kristallenme olasılığı → hazırlama tekniği → ambalaj → BUD → kullanım talimatı. [1,2]

ZnO, üre, azol antifungaller, bazı kortikosteroidler, eritromisin ve diğer pH-duyarlı etkin maddelerin bulunduğu kombinasyonlarda standardize kaynak veya stabilite verisi aranması özellikle değerlidir. Etkileşim olasılığı görülmesi reçetenin otomatik reddi anlamına gelmez; ilk adım, kontrollü ve standardize bir alternatif formül bulunup bulunmadığını araştırmaktır. [1,2]

19. HEKİM-ECZACI İLETİŞİMİ: REÇETEYİ DEĞİL TEDAVİYİ KORUMAK

Dermatolog hastanın klinik tablosunu, tedavi hedefini ve önceki yanıtlarını görür; eczacı ise formülün fiziksel ve kimyasal davranışını, taşıyıcı sistemin uygunluğunu ve kullanım süresi boyunca ilaç kalitesini değerlendirir. Bu iki bakış birbirinin alternatifi değil tamamlayıcısıdır.

Örneğin salisilik asit ve klotrimazolün birlikte kullanımı istendiğinde eczacının yalnız “bu iki madde geçimsizdir” demesi yerine, “Bu kombinasyon taşıyıcıya bağlı görünüyor; DAC/NRF’de %1 klotrimazol + %5 salisilik asit/Basiscreme DAC için 1 haftalık stabilitesi doğrulanmış bir seçenek var. Hastamız için bu yaklaşım uygun olur mu?” biçiminde iletişim kurması daha yapıcıdır. [2]

20. TARTIŞMA

Salisilik asit majistral dermatolojinin öğretici etkin maddelerinden biridir. Aynı madde bir formülde etkili bir keratolitik, başka bir formülde kristal büyümesine açık bir süspansiyon, başka bir formülde ise eşlik eden etkin maddenin stabilitesini etkileyen asidik bileşen olabilir. Bu farklılık çelişki değil, farmasötik çevrenin etkisidir. [1,2]

Çalışmanın önemli bulgularından biri, eski kaynaklarda problemli kabul edilen bazı kombinasyonların daha sonra tanımlanmış taşıyıcı, hazırlama yöntemi ve BUD altında standardize edilebilmiş olmasıdır. Salisilik asit-klotrimazol örneği bu bilgi evrimini açık biçimde göstermektedir. Eski uyarı kontrolsüz reçetede geçerliliğini korurken, yeni standardize formül belirli koşullarda uygulanabilir bir çözüm sunmaktadır. [1,2]

Bu nedenle güncel majistral eczacılığın amacı tarihsel reçeteyi küçümsemek veya olduğu gibi sürdürmek değildir. Geçmiş deneyimi korurken formülü bugünün farmasötik bilgisiyle daha stabil, daha güvenli ve hasta tarafından daha kolay kullanılabilir hale getirmektir.

21. SONUÇ VE ÖNERİLER

Salisilik asit, dermatolojik majistral tedavide tarihsel öneme sahip olduğu kadar günümüzde de klinik açıdan değerli bir etkin maddedir. Modern akne kılavuzunda dahi belirli koşullarda terapötik seçenekler arasında yer almaktadır. [3,4]

Salisilik asit için genel bir “obsolete” yaklaşımı doğru değildir. Asıl sorun, maddenin formülasyona karşı talepkâr olmasıdır. Konsantrasyon, pH, taşıyıcı sistem, çözünürlük, partikül büyüklüğü, eşlik eden etkin maddeler, uygulama alanı ve kullanım süresi reçetenin kalitesini birlikte belirler. [1,2]

Özellikle salisilik asit-ZnO, salisilik asit-üre ve pH-duyarlı etkin madde kombinasyonlarında reçete otomatik olarak hazırlanmak yerine farmasötik uygunluk değerlendirilmelidir. Buna karşılık eski literatürde problemli olarak tanımlanmış bir kombinasyonun güncel, standardize ve stabilitesi doğrulanmış bir formu bulunuyorsa bu veri dikkate alınmalıdır. [1,2,7]

Majistral eczacının temel görevi yalnızca reçetedeki gramları tartmak değildir. Eczacı formülün niyetini anlamalı, bileşenlerin birbirleriyle nasıl davranacağını öngörmeli ve preparatın hastanın elindeki kullanım süresi boyunca aynı ilaç olarak kalmasını sağlamalıdır. Dermatolog ise hastaya özgü klinik gereksinimi tanımlayarak tedavinin yönünü belirler. İki mesleğin kesiştiği noktada bulunan kişi hastadır.

Bu nedenle reçete değerlendirmesinin nihai amacı hastaya ulaşan ilacın doğru olmasını sağlamaktır. Doğru etkin madde tek başına doğru ilaç değildir; doğru ilaç, doğru etkin maddenin doğru konsantrasyonda, doğru taşıyıcıda, doğru yöntemle hazırlanarak doğru hastaya ulaştırılmasıdır.

       KAYNAKLAR

1. Wolf G. Rezepturen: Probleme erkennen, lösen, vermeiden. 4. überarbeitete und aktualisierte Auflage. Stuttgart: Deutscher Apotheker Verlag; 2013. Özellikle salisilik asit, instabil etkin maddeler ve reçete örnekleri bölümleri.

2. Pharmazeutisches Laboratorium des DAC/NRF, Hrsg. Standardisierte Rezepturen: Formelsammlung für Ärzte. 9. überarbeitete Auflage. Eschborn: Govi; 2017.

3. Reynolds RV, Yeung H, Cheng CE, et al. Guidelines of care for the management of acne vulgaris. J Am Acad Dermatol. 2024;90(5):1006.e1-1006.e30. doi:10.1016/j.jaad.2023.12.017.

4. Ye CX, Yi JL, Su Z, et al. 2% supramolecular salicylic acid hydrogel vs adapalene gel in mild to moderate acne vulgaris treatment: a multicenter, randomized, evaluator-blind, parallel-controlled trial. J Cosmet Dermatol. 2024;23(6):2125-2134. doi:10.1111/jocd.16238.

5. Tabatabai N, Dash S, Chenoweth JA, Albertson TE. Unmasking the Hidden Risk of Systemic Toxicity from Topical Salicylates. West J Emerg Med. 2025;26(5):1459-1467. doi:10.5811/westjem.46538.

6. Madan RK, Levitt J. A review of toxicity from topical salicylic acid preparations. J Am Acad Dermatol. 2014;70(4):788-792.

7. Danninger L. Magistrale Rezepturen: Aus der Praxis für die Praxis. Saarbrücken: AV Akademikerverlag; 2014. ISBN 978-3-639-63422-8. Özellikle Salicylsäure bölümü, Rezeptur 1–5 ve iyileştirme önerileri.

8. Neues Formularium Austriacum (NFA). Salicylsäure-Kopföl 10% NFA. Danninger L. Magistrale Rezepturen: Aus der Praxis für die Praxis içinde aktarılan formülasyon.

9. Intendis. Topikal baz–etkin madde uyumluluk tablosu; Danninger L. Magistrale Rezepturen: Aus der Praxis für die Praxis içinde yeniden yayımlanan 8 haftalık gözlem tablosu.

     10. Gloor M, Fluhr J, Wasik B, Gehring W. Klinische Wirkung von Salicylsäure und hochdosiertem Harnstoff bei Applikation in standardisierten Magistralrezepturen aus dem Neuen Rezeptur Formularium (NRF). Pharmazie. 2001;56(10):810–814. PMID: 11683130.

     11. DAC/NRF Zentrallaboratorium. Stabilitätsstudien an halbfesten Zubereitungen: Clotrimazol 1 % mit/ohne Salicylsäure 5 % in verschiedenen Grundlagen. DAC/NRF; erişim: 30.08.2026.