Haberler

MAJİSTRAL ECZANE LABORATUVAR STANDARDİZASYONU

İYİ MAJİSTRAL UYGULAMALARI KILAVUZU ve MAJİSTRAL ECZANE SINIFLANDIRMASI

Majistral Eczacıları Derneği Laboratuvar Standardizasyonu Komisyonu

Komisyon Başkanı ve Başkan Yardımcısı:

Uzm. Ecz. Ürün Kandemirer

Komisyon Başkan Yardımcısı

Uzm. Ecz. Çiçek Fehime Altunseçen

Üyeler:

Önsöz:

“Güvenli Majistral İçin Güçlü Laboratuvarlar Projesi”

Majistral Eczacıları Derneğimizin kuruluş amaçlarından biri, eczane laboratuvarlarını nostaljik bir arka oda olmaktan çıkarıp; kişiselleştirilmiş tedavinin, kanıta dayalı majistralin ve eczacının gerçek klinik rolünün merkezine yerleştiren çağdaş bir yörüngeye oturtmaktı. Çünkü biz biliyoruz ki, geleceğin eczacılığı laboratuvardan başlayacak. Eczane laboratuvarı aslında bugün çoğu yerde arka oda, depo gibi görülse de gelecekte tedavinin tasarlandığı, kişiselleştiği, ölçüldüğü, kayıt altına alındığı klinik üretim merkezi olmak zorundadır.

‘’MajistralLab Projesi’’, Majistral Eczacıları Derneği’nin eczane laboratuvarlarını günümüz ihtiyaçlarına uygun şekilde yeniden yapılandırmayı hedefleyen kapsamlı bir yenileme programıdır. Fiziksel altyapıdan ekipmana, SOP ve kayıttan eğitime kadar uzanan bu program; majistral üretimi daha güvenli, izlenebilir ve saygın bir zemine taşımayı amaçlamaktadır.

Çünkü;

20. yüzyılın laboratuvar anlayışıyla 21. yüzyılın majistralini taşıyamayız. Dernek tam da bu yüzden kuruldu: mesleği ve laboratuvarları “nostaljiden” çıkarıp çağdaş, ölçülebilir, denetlenebilir, klinik değeri yüksek bir yörüngeye oturtmak amacıyla kuruldu.

Eczacılıkta laboratuvar mesleki kimliğin merkezidir. Laboratuvar; eczacının farmasötik teknoloji, farmasötik kimya, farmakoloji bilgisini “somut ürüne” dönüştürdüğü yerdir.

Çünkü eczacılık, bilimin ellerde hayat bulduğu tek meslektir. Laboratuvar, eczacının yalnızca ilaç değil, güven ve umut ürettiği yerdir.

Çünkü her hastanın ihtiyacı farklıdır ve o farklılığa cevap verecek esneklik, ancak laboratuvarda mümkündür. Çünkü ilaç sadece formül değildir; hazırlanma biçimi, ortamın güvenliği, malzemenin doğruluğu, eczacının bilgeliğiyle bir bütündür.

Laboratuvar, eczacının bilgisini eyleme dönüştürdüğü, bilimi etikle buluşturduğu alandır.

Orada ölçü, dikkat ve vicdan bir aradadır. Orada her tartım, bir hastanın sağlığına dokunur.

Bu yüzden diyoruz ki: Eczacılık laboratuvarda doğdu, geleceğe de laboratuvardan yürüyecek.

Bu nedenledir ki yeni gelecekte laboratuvarlarımız “Depo” değil, mini üretim tesisi olmak zorundadır.

Kişiselleştirilmiş tedavinin, ilaç yokluklarının, kronik hastalıkların ve artan hasta beklentilerinin olduğu bu yeni dönemde; güvenli, izlenebilir, standartları belirlenmiş majistral üretim, mesleğimizin en güçlü yanıdır.

Bu nedenle Derneğimiz;

• Eczane laboratuvarlarının fiziksel altyapısını güçlendirmeyi,
• Güncel cihaz ve ekipman kullanımını teşvik etmeyi,
• SOP, kayıt ve kalite sistemini yaygınlaştırmayı,
• Genç meslektaşlarımız için laboratuvarları birer öğrenme ve üretim alanına dönüştürmeyi,
• Hekim–eczacı–hasta üçgeninde majistrali güvenilir bir seçenek haline getirmeyi hedefleyen bir yenilenme programı başlatmıştır.

Amacımız;

• Depo gibi görülen laboratuvarları,
• “Göz kararı” alışkanlıkları,

• Kayıtsız ve görünmeyen emeği geride bırakarak; standardize, kayıtlı, denetime hazır, modern eczane laboratuvarları oluşturmaktır.

Majistral Eczacıları Derneği, bu dönüşüm sürecinde;

• Laboratuvar standartlarını tanımlayan rehber ve kılavuzları,
• Eğitim toplantılarını ve atölyeleri,
• Örnek reçete ve formülasyon kütüphanelerini,
• Dijital kayıt ve kalite dokümanlarını üyelerinin kullanımına sunarak, mesleğimizin bilimsel ve klinik yönünü güçlendirmeyi amaçlamaktadır.

Çünkü biz biliyoruz ki:

Geleceğin eczacılığı, eczane laboratuvarından başlayacak.

Yine; Derneğimizin kuruluş amaçlarından biri, eczane laboratuvarlarını kişiselleştirilmiş tedavi çağının merkezine yerleştirmektir. Hazır endüstriyel formlar herkes için tek beden bir elbise gibi kalırken; çocuk, yaşlı, nadir hastalık, alerjik veya polifarmasi yaşayan hastalar için en rasyonel çözüm hâlâ majistraldir.

Laboratuvarlarımız çağdaş bir yörüngeye oturmadıkça:

• Doz bireyselleştirme,
• Uygun farmasötik form seçimi,
• Yardımcı madde uyarlaması bilimsel ve güvenli şekilde sürdürülemez.

Bu yüzden derneğimiz, modern laboratuvarı kişiselleştirilmiş tedavinin zorunlu altyapısı olarak görmektedir.

“Laboratuvarlarımızı; dolapların, kolilerin, tozlu cihazların bulunduğu bir arka oda olmaktan çıkarıp, hekimle birlikte tedavinin tasarlandığı çağdaş bir tedavi merkezi haline getirmeyi amaçlıyoruz. Kısacası bizim için eczane laboratuvarı: arka oda değil, tedavi merkezidir.”

Son Söz; Eczane laboratuvarlarını yeniden inşa etmek, sadece fiziksel bir yenilenme değil — mesleğin itibarını yeniden inşa etmektir.

Majistral Eczacıları Derneği Yönetim Kurulu Başkanı

Uzm. Ecz. Ahmet Nezihi Pekcan

Amaç:

Bu standartlar; Majistral Eczacıları Derneği tarafından Türkiye’deki eczane laboratuvarlarını dünya standartlarına çıkarmak amacıyla hazırlanmış bir kılavuzdur. Öncelikle Majistral Eczacıları Derneği üyesi olan, aynı zamanda dernek üyesi olmayan ve majistral eczacılığı yapan veya yapmaya niyetli eczacılara yol göstermesi amaçlanmaktadır.

Bu standartlar hazırlanırken Amerika Birleşik Devletleri ve İspanya sağlık otoritelerinin majistral eczanelerle ilgili regülasyonlarından yararlanılmıştır. Bunun yanında ilaç, kozmetik ve gıda sanayi iyi üretim uygulamaları (GMP) göz önünde bulundurulmuş ve Türkiye şartlarına uygun bir kılavuz hazırlanmaya çalışılmıştır.

Özellikle yeni eczane sahibi olacak veya laboratuvarlarını bu kılavuza göre yenileyecek eczacıların önüne bir işe giriş bariyeri oluşturmamaya özen gösterilmiştir. Ancak insan sağlığını riske atmamak ve hastaların tedavilerini aksatmamak önemlidir. Bu nedenle ilaçların sınıflarına uygun olarak kuralları ve gereklilikleri içeren çerçevenin belirlenmesi birincil önceliğimiz olmuştur.

Kılavuz ve sınıflandırmalarımızın ileride bu konuda yapılabilecek yasal değişikliklerde bizim gibi sivil toplum örgütlerinin yapması gerektiği gibi yol gösterici olması umulmaktadır.

İyi Majistral Uygulamaları Kılavuzu

Genel Kurallar:

1. Majistral: Eczane laboratuvarlarında hazırlanan ilaç ve ürünlerinin (homeopati ürünleri, kozmetik ve gıda takviyesi) ortak ismidir.

Majistral İlaç: Eczane laboratuvarlarında hazırlanan ilaçlara verilen isimdir.

Majistral Ürün: Eczane laboratuvarlarında hazırlanan homeopati ürünleri, kozmetik ve gıda takviyesi ürünlerine verilen isimdir.

2. Majistraller doktor reçetesi üzerine eczane majistral laboratuvarlarında hazırlanır.
3. Mesul Müdür Eczacı eczane laboratuvarının kalite güvence sorumlusudur. Eczane laboratuvarlarında majistral üretimi mesul müdür eczacı sorumluluğundadır, kendisinin kontrolünde gerçekleştirilir ve dokümante edilir.

Majistral eczacı tarafından hazırlanır ve mesul müdür eczacı tarafından kontrol edilir. Majistral mesul müdür eczacı tarafından hazırlanmışsa ikinci bir kontrol aranmaz.

Eczane teknisyenleri majistral hazırlayan eczacıya yardımcı olmak ve genel laboratuvar düzenini sağlamak üzere görevlendirilebilirler. Ancak tek başlarına majistral hazırlayamazlar. Bu kişiler majistral laboratuvarı konusunda eğitim almış olmalıdır. Bu eğitim sertifika veren konuda uzman bir dernek veya eğitim kuruluşu tarafından verilebileceği gibi, belgelendirilmek şartıyla mesul müdür eczacı tarafından da verilebilir.

4. Etkin madde içeren majistral ilaçlarda reçetede farklı şekilde belirtilmedikçe (müstahzar ismi olarak belirtilmemişse) saf etkin madde kullanılır. O etkin maddeyi içeren müstahzarlar, ezilerek veya kapsül içeriği boşaltılarak (veya benzeri şekilde) dozu hesaplansa dahi etkin madde olarak kullanılamazlar.
5. Az tehlikeli sınıflarındaki eczane laboratuvarlarında kontaminasyon riski nedeniyle tehlikeli ilaçlar hazırlanamaz. Bunun yanında aynı nedenden dolayı tehlikeli sınıflarındaki eczane laboratuvarlarında az tehlikeli ilaçlar hazırlanamaz. Tehlikeli her bir etkin madde grubu (Antikanser-sitotoksik, hormon, penisilin ve sefalosporin) için birbirinden ayrı, bağımsız havalandırması olan laboratuvarlar kullanılır.

Hammadde ve Malzemeler:

6. Hammaddeler ve ambalaj malzemeleri çapraz kontaminasyonu engellemek için ayrı ayrı ve diğer madde ve malzemelerden (gıda maddeleri, insektisitler, temizlik ürünleri vs.) farklı yerde, güvenlik bilgi formlarına uygun şekilde saklama koşullarına uygun muhafaza edilir.
7. Tehlikeli sınıf etkin maddeleriyle tehlikeli olmayan etkin madde ve yardımcı maddeler aynı yerde saklanamaz. Ayrıca farklı sınıf tehlikeli maddelerin (antikanser, hormon, penisilin, sefalosporin vb.) her biri kendileri için ayrılmış yerlerde saklanır.

Kişisel Koruyucu Ekipmanlar:

8. Eczane laboratuvarında çalışan eczacının ve eczane teknisyeninin ilaç etkin maddesi tehlike sınıflarına ve hammaddelerin güvenlik bilgi formlarına uygun olarak koruyucu ekipman kullanması zorunludur.
9. Uygun koruyucu ekipmanların tespiti, tedariği ve doğru kullanılması eczane sahibi ve eczane mesul müdürü eczacının sorumluluğundadır.
10. Kendisine sağlanan koruyucu ekipmanın doğru kullanımı laboratuvarda çalışan personelin sorumluluğundadır.

Dokümantasyon:

11. Eczanede bulunan tüm hammaddelerinin analiz sertifikaları ve güvenlik bilgi formları rahat ulaşılabilecek bir yerde eczanede fiziksel olarak dosyalanır veya dijital olarak saklanır.
12. Laboratuvar bankosu majistral hazırlanmadan önce ve hazırlandıktan sonra temizlenir ve kayıt altına alınır. Bu kayıt ayrı bir belge olabileceği gibi üretim defterine veya föyüne de işlenebilir.
13. Majistral hazırlanırken tüm hazırlama adımları kayıt altına alınır. Bu kayıt; defter veya çalışma föyü şeklinde olabilir, fiziksel veya dijital olarak saklanabilir. (EK-1: Majistral Üretim Formu)

Majistral Üretim Formuna kaydedilmesi gerekli bilgiler:

13. 1. Hazırlama Tarihi
    2. Majistral Seri Numarası (Eczane tarafından verilen takip numarası, örn. yıl, ay, gün ve o gün hazırlanan majistral sırası olabilir.)
    3. Reçete bilgileri;
       1. Reçete tarihi
       2. Hasta adı, soyadı, iletişim bilgileri
       3. Reçete eden doktor (varsa akademik unvan ve uzmanlığıyla)
       4. Formül
       5. Kullanım şekli (oral, topikal, steril enjektabl, göz v.b.)
    4. Kullanılan hammadde lot ve son kullanma tarihi bilgileri
    5. Majistral ilaçlarda etkin madde potens bilgileri ve gerekiyorsa potense bağlı tartım hesabı, etkin madde tuz çevirmeleri
    6. Majistral formülüne ait diğer hesaplamalar (alkol çevirmesi vb.)
    7. Tartım ve üretim öncesi laboratuvar temizliğinin kaydı ve mesul müdür eczacı onayı.
    8. Tartım kaydı, varsa tartım çıktıları, tartım yapan eczacının parafı
    1. İlaç hazırlama yöntemi
    10. Hazırlayan eczacının adı soyadı ve imzası
    11. Mesul müdür eczacı onayı; adı soyadı ve imzası (majistral ilacı mesul müdür eczacının kendisi hazırlamışsa ikinci imzaya gerek yoktur.)
14. Doktor reçetesinin orijinali veya bir kopyası majistral üretim formuyla beraber dosyalanır.
15. Hazırlanan majistral ambalajlanır ve primer ambalaj üzerinde reçete bilgileri, etkin madde içeriği ve miktarı açıkça anlaşılır bir şekilde etiketlenir.

Etiket Üzerinde Asgari Yazılması Gerekenler:

• • • Hazırlayan Eczane İsmi ve İletişim Bilgileri
    • Reçete Eden Doktor Ad, Soyad; varsa Uzmanlığı*
    • Hazırlayan Adı, Soyadı*
    • Majistral bileşimi ve miktarları (Sıvağ veya çözücü vb. genel isimleriyle belirtilebilir.) veya ilacın literatürdeki ismi ve etkin madde yüzdesi
    • Hazırlama Tarihi
    • İlaçsa “10 günlük tedavi dozudur!” ibaresi

Homeopati ürünüyse “Tedavi amacıyla kullanılmaz!” ibaresi

Kozmetik veya gıda takviyesi ürünüyse “İlaç değildir!” ibaresi

• • • Kullanım Şekli, Dozu
    • Kullanım Yolu (Haricen, Oral, Rektal vs.)
    • Saklama Koşulu
    • Uyarılar (varsa)*

*Opsiyonel, etiket alanı uygunsa.

Etiket rengi majistral ilacın kullanım yoluna uygun renkte olmalıdır;

• • • Kırmızı: Haricen
    • Beyaz: Oral
    • Mavi: Parenteral/enjeksiyonluk

Homeopati Ürünleri:

16. Homeopati ürünleri non-steril majistral ürünler olarak değerlendirilir ancak sadece homeopati için ayrılmış ve Homeopati Derneği’nin belirlediği ilave şartları sağlayan laboratuvarlarda üretilebilir. Homeopati ürünlerinin başlangıç maddesi tehlikeli sınıf bir etkin maddeyse, bu ilacın hazırlanması tehlikeli sınıf gerekliliklerini sağlayan bir laboratuvarda yapılır.

Steril Ürünler

17. Steril sınıfındaki majistraller sadece steril sınıfı laboratuvarlarda üretilebilir. Sterilizasyon için kullanılan steril filtrelerin, otoklav, etüv gibi cihazların kalibrasyonları ve validasyonları düzenli olarak yapılmalıdır.
18. Özellikle steril ve/veya tehlikeli sınıf laboratuvarlarda havalandırmaya bağlı filtreler düzenli olarak kontrol edilmeli ve etkinlikleri yetkili servislerce onaylanmalıdır.

Majistral İlaçlarda Analiz

19. Eczane majistral laboratuvarında üretilen majistral ilaçlar akredite bağımsız bir laboratuvarda analiz edilerek kalitesinin garanti altına alınması esastır. Majistral ürünler için analiz zorunluluğu yoktur.

T Sınıfı laboratuvarlarda analiz zorunluluğu yoktur ancak N ve S sınıfı laboratuvarda bir sene içerisinde 10’dan fazla üretim yapılan majistral ilaçlar için en az her 10 üretimden bir tanesi bağımsız test kuruluşlarında analiz ettirilir, raporlanır ve Eczanede en az beş yıl arşivlenir.

Sistemik kullanım için non-steril katı, steril ilaçlar ve tehlikeli sınıftaki tüm ilaçlar için üretim sıklığına bakılmaksızın her seri ilaç analiz edilir. Bu üretimlerden bir tam analize yetecek kadar şahit numune laboratuvarda en az 2 yıl saklanır.

Dozaj formlarına göre yapılması gerekli en az analiz gereklilikleri:

1. 1. Sıvı İlaçlar:
      1. Fiziksel Analizler (görünüş, pH*, dansite)
      2. Etkin madde(ler) miktar tayini
   2. Yarı Katılar
      1. Fiziksel Analizler (görünüş, pH*, viskozite)
      2. Etkin madde(ler) miktar tayini
      3. In-vitro transdermal diffüzyon testi (gerekliyse)
   3. Katılar (kaşe, saşe, kapsül, tablet vb.)
      1. Fiziksel Analizler (görünüş, ağırlık tekdüzeliği, dağılma- Disintegrasyon)
      2. Etkin madde(ler) miktar tayini
      3. İçerik tekdüzeliği (Content uniformity)
      4. Çözünme Hızı Analizi (dissolüsyon)
   4. Steril Ürünler
      1. Fiziksel Analizler (görünüş, pH*, dansite, dolum tekdüzeliği)
      2. Etkin madde(ler) miktar tayini
      3. Sterilite
      4. Pirojenite testi (Göz preparatları hariç)

*Su içeren ilaçlar için geçerlidir.

Majistral Laboratuvarlarındaki Alet ve Ekipmanlar

20. Eczane laboratuvarında majistral hazırlanmasında ilaç hazırlamaya uygun kalitede alet ve ekipmanlar kullanılır.
21. Majistral laboratuvarında hazırlanmak istenen farmasötik forma uygun ekipman bulundurulması gerekir. Ayrıntılar Eczane Sınıflandırması bölümünde verilmiştir.

MAJİSTRAL ECZANE SINIFLANDIRMASI

Sekil-1: Majistral İlaç Yönünden Eczane Sınıflandırması Şematik Gösterimi